Бескиди-Бещади


Бещади – крайній на південний схід і доволі відокремлений регіон Польщі, частина великого “лука” Східних Карпат – вічного свята природи. Століттями тут тривали зіткнення різних культур, народів та етнічних груп – румунів, лемків, бойків, євреїв, циганів, русинів, поляків, словаків, українців та мадярів. Бещади нині також один з найменш заселених гірських районів Європи.

Це найчудовіший закуток Підкарпатського воєводства і не тільки, адже вони визнаються європейським оазисом вторинно здичавілої природи. У багатьох відношеннях це місце виняткове і цінне, як з уваги на природні і ландшафтні, так і культурні вартості. У Бещадах цілковіто „прижилися” всі форми активного відпочинку, бо Бещади добрі в любу пору року для кожного туриста. Хоча здається, що це тільки „капустяні” гори, любителі майже рекордистського гірського туризму одержать очікувані враження, бо правдоподібно з думкою про них були визначені найбільш важкі маршрути піших мандрівок, для яких потрібна добра фізична підготовка, коли треба піднятися на вісім найвищих вершин Бещадів, серед них домінує Тарниця 1346 м н.p.м. Але варто, бо за сприятливих атмосферних умов з Тарниці можна побачити верхи Горган в українських Карпатах, з туристичної бази на Ветлінській полонині – взимку покриті снігом верхи Татр, а з Галича – в погожі дні навіть вогні Львова. Менш витривалим, прихильникам скоріше прогулянок, ніж рекордистських експедицій, рекомендуємо дидактичні, природознавчі і історичні стежки, які дають можливість пізнати багатство природи і пам’ятки матеріальної культури. Бещади можна об’їхати велосипедними шляхами, м.ін. утвореними в рамках проекту „Зелений велосипед – Greenway – Східні Карпати”.

Позначені траси для велотуризму дозволяють потрапити у найбільш таємничі і магічні місця. Найгарніші Бещади можна побачити, мандруючи верхи, саме тому, як гриби після дощу, постають тут центри верхової їзди і кінні заводи, в яких переважають гуцульські коні, бо вони тут були майже з початку поселення. На території Бещадського національного парку у Волосатому знаходиться завод підтримувальної селекції гуцульського коня, який надає послуги у галузі кінного туризму, організує курси верхової їзди і рейди шляхами, загальна довжина яких на території БНП становить 142 км. Особливістю є позначені тематичні шляхи кінних рейдів, які дають нагоду поєднати приємність кінних мандрівок з освітовими елементами у галузі місцевої історії. Можна також побачити Бещади з висоти пташиного польоту, а то завдяки функціонуючим тут двом планеродромам у місцевостях Безмеховій і Веремені. Той перший у Безмеховій колись був найбільш відомим у Польщі, у 30-тих роках XX ст. пілоти, які стартували з нього, били рекорди світу і Польщі, a Тадеуш Гура за переліт у Вільнюс, як перший авіонавт у світі, одержав найвищу нагороду у планеризмі – медаль Ліліенталла. Любителі планеризму користаються в обох аероклубах дуже доброю технічною базою, досконало підготовленими кадрами і сприятливим рельєфом місцевості. Оферта планеродромів містить здобуття ліцензії планерних пілотів і повітряні вояжі на планерах, параглайдерах і парапентах. В Бещадах можна також займатися парусним спортом, а найкращі для цього умови має найбільше у Польщі штучне водосховище у Соліні, навколо якого побудовано найбільшу у воєводстві базі відпочинку і рекреації. Знаходяться тут кільканадцять парусних баз і яхтових пристаней, більшість з них займається підготовкою майбутніх яхтсменів. Майже на березі Солінського водосховища утворений курорт у Полянчику, який є найбільшим комплексом санаторіїв і будинків відпочинку в Бещадах і спеціалізується на лікуванні захворювань нервової, дихальної і травної систем. В Бещади треба приїхати також взимку, бо вже доступна і систематично збагачувана оферта у галузі зимового туризму задоволить навіть найбільш вимогливих. Чекають тут лагідні і короткі схили, але також пристосовані для гірськолижного спорту і слалома гіганта. Найвідважніші можуть випробувати свої сили напр. у survival або зимових польотах на дельтлпанах, натомість лижі ski-tour чи ski-ring – це одна з багатьох пропозицій для людей без спортивної підготовки і для всієї сім’ї.

Під наглядом досвідчених і ліцензованих лижних інструкторів можна також спробувати здобути на лижах бещадські вершини. Бурхлива історія Бещад залишила багато цінних пам’яток матеріальної культури, наявність яких сприяє популяризації історичного туризму. Багато об’єктів знаходится на трасі шляху дерев’яної архітектури, який в багатьох місцях переплітається зі шляхами ікон: долина Сяну і долина Ослави. У Саноку знаходиться найбільший у Польщі і найбагатіший в Європі музей-заповідник народного будівництва, який першим в історії польского музейництва одержав статус музею-заповідника. На площа майже 38 га удалося зібрати більше 100 об’єктів традиційного народного будівництва лемків, бойків, погорян, замешанців, долинян і українців, а на складах – близько 20 тисяч рухомих експонатів, в тому числі багату колекцію ікон. В Бещадах все ще можна подорожувати вузькоколійною залізницею, яка популярно називається бещадська вузькоколійка. Вона курсує з травня до жовтня на ділянці з Майдану до Пшислуп’я. За заявками організовуються ковбойські напади на цю вузькоколійку, які дозволяють відчути неприборканий клімат Дикого Заходу з вершниками, що несуться на конях, стрільбою і навіть вимаганням викупу.

Про Бещади польською мовою:

Bieszczady – słowo wstępne.

Jest w Polsce kraina, położona na południowo-wschodnich kresach, która ma kilka stolic, kilka bram i kilka serc. Kraina znana, w ostatnich latach nawet bardzo modna, co zresztą wcale jej na zdrowie nie wyszło. Każdy o niej coś wie i prawie każdy tam był. Dla jednych kraina ta zaczyna się zaraz za Rzeszowem, wraz z pojawieniem się pierwszych pagórków, pierwszych fałd, a sam Rzeszów był nazywany przez co gorliwszych – bramą do gór, przy czym pretendentów do tego miana jest znacznie więcej. Dla innych kraina ta znajduje się dopiero w górnym biegu Sanu, a jej stolicami w zależności od upodobań są Sanok, Lesko czy Ustrzyki Dolne. Sercem tej krainy są góry wysokie, lasem porośnięte i rozległe połoniny. Wiele w Polsce jest gór, pokrywają niemal całą południową granicę, jednak te są jakby od wszystkich inne.

Cerkiew i przycerkiewna dzwonnica – Bystre k/Michniowca.
foto: Tomasz Ostrowski

Z krainą tą łączą się stare legendy, podania o dawnych rozbójnikach i tragiczne karty współczesnej historii, która te góry doświadczyła szczególnie. Druga wojna światowa trwała tu o dwa latach dłużej niż w całej Europie, przyniosła wyludnienie, zniszczenie osiadłego życia i powrót do dzikości.

Bieszczady to obszar górski położony na południowo-wschodnim krańcu Polski. Główne partie tej grupy górskiej są położone w Ukrainie. Ta część, która leży w naszym kraju, nosi nazwę Bieszczadów Zachodnich. Są one jakby przedłużeniem Beskidu Niskiego. Zajmują 2000 km2. Właściwe, naturalne granice tego pasma stanowią od zachodu doliny rzek Osławy i Osławicy (lub linia kolejowa Zagórz-Łupków), od południa grzbiety Karpat, przez które przebiega granica ze Słowacją, od wschodu granica z Ukrainą, a od północy San oraz jezioro solińskie. Niektórzy geografowie są zdania, że do Bieszczadów zalicza się również położone na północny-wschód od Bieszczadów pasmo Otrytu, jeżeli przyjąć taki pogląd to wtedy północną granicę stanowiłyby potoki Głuchy i Czarny, wpadające do Zalewu Solińskiego.

Bieszczady Zachodnie oznaczone są wyraźnie w głównym grzbiecie Karpat: od zachodu zaczynają się na przełęczy Łupkowskiej, a na wschodzie kończą się na przełęczy Użockiej. Odległość między tymi dwiema przełęczami wynosi ok.70 km (w linii prostej). Góry te są zbudowane ze skał osadowych, piaskowców oraz łupków ilastych i marglistych, które określa się ogólnym mianem fliszu karpackiego. Piaskowiec występuje najczęściej w górnych warstwach, a łupki w dolnych.Ten materiał skalny ma różną odporność na wietrzenie, stąd też powstał w Bieszczadach rusztowy układ ich budowy. Pasma górskie są przecięte dolinami rzek, które w swoich górnych partiach płyną równolegle do grzbietów, a w środkowych odcinkach zmieniają kierunek na prawie północny i przecinają górskie pasma, tworząc przy tym bardzo malownicze przełomy. Największą rzeką Bieszczadów jest San, a dokładnie jego górny bieg. Do najpiękniejszych bieszczadzkich przełomów zaliczają się : przełom Solinki od Dołżycy do Buku oraz wyżej pod Matragoną i Górnej Solinki w paśmie granicznym, potem koło Moczarnego, prawie do Wetliny, przełom potoku Wetlina między szczytami Połoma i Pareszliba i Przełom Nasiczniańskiego Potoku koło Skały, między Połoninami Wetlińską i Caryńską, a potem za Nasicznym.

Bieszczady ukształtowały się w pasma oddzielone od siebie dolinami rzek. Najdalej na południe wysunięte jest pasmo graniczne z najwyższym szczytem Wielka Rawka (1304m), oraz Jasłem (1158m) i Paprotnej (1193m). Na zachodzie i północnym-zachodzie ciągną się zalesione wzgórza tzw.Wielkiego Działu ze szczytami: Chryszczatą (997m), Wołosaniem (1071m), Łopiennikiem (1069m). No i wreszcie pasmo połonińskie: Połonina Wetlińska (1253m), Połonina Caryńska (1297m), najwyższy bieszczadzki szczyt Tarnica (1346 m) oraz niewiele niższy Halicz (1333m). Według starych węgierskich kronik na Haliczu schodziły się kiedyś granice Polski, Rusi i Węgier.

Ziemia bieszczadzka przechowuje liczne ślady działalności ludzkiej. Zaczęła się ona w okresie bardzo dawnym bo już 30-40 tysięcy lat temu. W torfowiskach doliny Wołosatki odkryto istnienie roślin, które człowiek w tym czasie uprawiał na swoje potrzeby. Konkretniejsze dowody istnienia tu ludzkich siedzib pochodzą z epoki neolitu. Jako przykład mogą posłużyć kamienne toporki znalezione w Smolniku i Woli Michowej. W Rajskiem natrafiono na ślady kultury łużyckiej (lata 1300 – 300 p.n.e.), a w Cisnej i innych miejscowościach znaleziono rzymskie monety. Są to dowody wymiany towarowej. Potem historia jakby zagęszcza się. Pojawiły się organizacje państwowe,a Bieszczady stały się terenem walk i przechodziły z rak do rąk. Po IXw sięgało tutaj państwo Wiślan. Pod koniec X wieku tereny te przeszły pod panowanie książąt ruskich. Bolesław Chrobry przyłączył do swego państwa ziemię Sanocką, a wraz z nią Bieszczady, jednak zaraz po jego śmierci powróciło na te tereny panowanie książąt ruskich. Na stałe państwo polskie wkroczyło tu za panowania Kazimierza Wielkiego.

Potem nastał okres pokoju, a wraz z nim rozwoju gospodarczego. Powstały nowe miasta i wsie, człowiek karczował lasy i zakładał nowe osady coraz to głębiej. Osady na tym terenie lokowano na prawie ruskim, polskim, niemieckim, a najpóźniej wołoskim. Wołoscy pasterze oprzybyli tu z Siedmiogrodu i z Bałkanów, pędząc swe stada wzdłuż całego łańcucha Karpat. Tutaj na bieszczadzkich łąkach, znaleźli oni doskonałe warunki do hodowli. Wołosi mieli swoje prawa, obyczaje i tradycje, które z czasem przejmowała osiadła bieszczadzka ludność. W ten sposób kształtowała się nowa społeczność. W wyniku przemieszania ludności powstały grupy etniczne pod nazwą Bojków i Łemków. Łemkowie osiedlali się na zachód od Przełęczy Łupkowskiej, czyli poza właściwymi bieszczadami, które “opanowali” Bojkowie, pozostawiając po sobie do dziesiejszych czasów wiele budowli, ubiorów, czy też innych pamiątek. Wiele z nich dostępnych jest w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Zmieniały się w Bieszczadach granice państwowe – góry te po pierwszym rozbiorze Polski należały do cesarstwa austriackiego, później częściowo do Rosji, szczególnie wsie położone na trasie dzisiejszej Wielkiej Obwodnicy na odcinku od Uherców do Ustrzyk Górnych. Zmieniały się granice, natomiast nie zmieniała się chłopska bieda. Warunki w Bieszczadach zawsze były trudne, zresztą jest tak do dnia dzisiejszego. Wydajność rolnictwa była niska, pozwalała w zasadzie jedynie na wegetację. Przyczyną tego stanu rzeczy był przede wszystkim surowy klimat. Inne możliwości zarobkowania były także mizerne; trochę robót leśnych, a gdzieniegdzie niewielkie, prymitywne huty, gdzie pracować trzeba było ciężko, a grosz z tego był niewielki. Do tego dochodziła emigracja zarobkowa na roboty rolne do bogatszych i lepiej rozwiniętych krajów, albo okresowa, albo też stała. Ta ostatnia była dosyć liczna.

Pod koniec XIX wieku w niektórych okolicach Podkarpacia powstał przemysł naftowy, kopalnie ropy, oraz jej przetwórstwo. Przemysł ten jednak nie poprafił zbytnio sytuacji materialnej mieszkańców, ponieważ zatrudnienie w nim znaleźli tylko nieliczni. Kopalnictwo naftowe w same Bieszczady nigdy zresztą nie sięgnęło, występowało jedynie na obrzeżach tych gór, w rejonie Sanoka i Ustrzyk Dolnych.

Widok z Tarnicy w kierunku Krzemienia (1335m n.p.m) i Kopy Bukowskiej (1320m n.p.m – z prawej)
foto: Piotr Szechyński

Potem przez Bieszczady przewinęły się fronty obydwu wojen światowych, siejąc niesamowite zniszczenie, szczególnie ta druga. Ciężkie walki toczyły się tu podczas kampanii wrześniowej, później przez cały okres okupacji trwały działania partyzanckie – aż do roku 1944, kiedy nadeszła ofensywa Armii Radzieckiej. Wojna na tym terenie trwała tu jednak, aż do roku 1947, ponieważ do tego czasu bronili się ukraińscy nacjonaliści, których kres działań położyła akcja “Wisła”, tak sporna w świetle dzisiejszych ocen. Akcja “Wisła” przyczyniła się min. do opustoszenia Bieszczadów w wyniku wysiedlenia większości ludności ukraińskiej oraz Rusinów. Po walkach nadszedł czas odbudowy, która na tym terenie była znacznie trudniejsza niż w innych rejonach kraju, gdyż trzeba było zaczynać praktycznie od zera. Bieszczadzka przyroda nie ustawała bowiem w swoich działaniach, pochłaniała gdzie tylko mogła ślady życia, zagarniała uprawne przedtem pola i łąki, zacierała pozostałości po ludzkich siedzibach, niszczyła resztki dróg. Jako pierwsi weszli w Bieszczady leśnicy, a wejście to było niezmiernie trudne, bowiem dla prowadzenia racjonalnej gospodarki leśnej potzrebna była odpowiednia infrastruktura. Przychodzący do pracy w lasach ludzie musieli mieć jakiś dach nad głową, miejsce do spania, możliwość umycia się, prania itp. Musiano też gdzieś leczyć ludzi, zaspokajać minimalne potrzeby kulturalne, umożliwić komunikację ze światem i w końcu wreszcie stworzyć warunki, żeby dotrzeć do lasu, wywieźć z niego drewno itd.

Spowita mgłą dolina wsi Krywe.
foto: P. Szechyński

Stopniowo powstawały gajówki, leśniczówki, baraki dla robotników leśnych, bazy sprzętu konnego i zmechanizowanego. Realizowano coraz większe zamierzenia, snuto coraz śmielsze plany. Jedną z największych Bieszczadzkich inwestycji była budowa leśnej kolejki wąskotorowej, która odbywała się w niezmiernie trudnych warunkach geologicznych i technicznych. Przy stosunkowo niskim zaopatrzeniu w sprzęt, liczyła się głównie praca ludzkich mięśni. Wkrótce powstały w Rzepedzi zakłady drzewne pracujące w oparciu o bieszczadzki surowiec.

Jednocześnie prowadzono w Bieszczadach budowę dróg, których zdecydowana większość powstała dzięki pracy wojska, a turyści do dnia dzisiejszego mogą spotkać na mostach i poboczach tablice informujące o tym jaka jednostka i kiedy daną drogę budowała. Zaraz po powstaniu pierwszych dróg, a szczególnie Wielkiej Obwodnicy Bieszczadzkiej na Bieszczady zwróciły się oczy harcerzy i turystów. Harcerze pojawili się tu już w latach pięćdziesiątych. Turyści przyczynili się do powstawania nowych szlaków. Pierwszym z nich było przedłużenie beskidzkiego szlaku czerwonego, który wchodzi w Bieszczady w Komańczy, kieruje się na Duszatyn, rezerwat “Zwięzło”, potem na Chryszczatą, dalej przez Jaworne i Wołosań wchodzi do Cisnej, przez Małe Jasło i Jasło sięga granicy państwa i wraca na połoniny, potem Szeroki Wierch, Krzemień i Halicz, aż do Rozsypańca. Wkrótce powstało wiele innych szlaków, powstawały schroniska i miejsca biwakowe. Bieszczady zostały również odkryte dla turystyki narciarskiej, choć pod względem ilości wyciągów, czy miejsc w ośrodkach nie mogą równać się z żadnymi innymi górami aż do dnia dzisiejszego, jednak mają swój urok i to on przyciąga w te góry coraz to większe rzesze turystów.

We współczesnych nam czasach nareszcie jest tu życie i są góry do których warto przybyć. Warto je zwiedzić i poznać. Nie szybko i byle jak. Bieszczady trzeba oglądać latem, w słońcu, ale też nie zrażać się deszczem, który często gości w tych stronach. Trzeba zejść z drogi, pójść w las, wspiąć się na górę, popatrzeć z niej na kolejne fale – górskie pasma, przejść się zboczem koło potoków i wąwozów, zajrzeć w ich ciemne wnętrze, gdzie zawsze wigotno pachną butwiejące liście, potem wrócić na słońce, na łąki pełne kwiatów, podpatrzyć przyrodę w jej bujnym rozkwicie. Warto zatrzymać się nad kamienistymi brzegami górskich rzek i potoków, obserwować rozbijającą się o kamienie wodę, podziwiać jej pracowitość w rzeźbieniu skał, podpatrzeć harce ryb, polowanie na żer, walkę o życie. Warto bywać w Bieszczadach jesienią, gdy lasy zmieniają kolor, gdy można spotkać tu wszystkie barwy tęczy, gdy wśród gór snuje się melancholijny smutek. Przyroda zwalnia bieg życia, szykuje się do zimowego snu, do pozornej martwoty. Jesienią zbiera się w Bieszczadach grzyby i orzechy. Chociaż dni są krótkie, pogody słotne, wiatry coraz zimniejsze, można odbyć jeszcze sporo spacerów, zobaczyć różne dziwy przyrody. A dla zahartowanych Bieszczady są równie piękne w zimie. Zimowa śnieżna szata daje tu niesamowite efekty. W pogodne dni widać wyraźnie wszystkie okoliczne szczyty. I lasy…Ubrane na biało lasy…

Powyższy tekst pochodzi (po drobnych poprawkach) ze słowa wstępu Jana Łysakowskiego, do albumu Bieszczady – Tadeusza Budzińskiego, znanego fotografa i miłośnika gór.

Advertisements

1 thought on “Бескиди-Бещади”

  1. Богдан Сяноцький said:

    Дякую за статтю. Дуже цікаво.

    Але хочу зауважити таке.

    Назва Бєщади була введена поляками офіційно лише після 20-х років XX ст.
    А до того це край мав стару автентичну назву Бескиди.

    Навіть на сучасних картах польских можна знайти назви низький Бексид, а поруч чомусь не Бескид(и), а якесь Бєщади.

    Тому при перекладі мабуть правильніше Бєщади перекладати як Бескиди.

    Бо Бескиди – це первісна назва Краю, коли поляки ще й дороги не знали до Карпат.

    До речі у полській літературі слово Бєщади, є незрозумілого невідомого походження. Дають версію щодо бесів, бісів, але то лише гра слів.

    А от якщо зазирнути до слвника Б. Грінченка, так там є таке слово Бескид- круте урвище, прірва.
    Від Бескид маємо в українській мові слова бескидники, бешкетники.

    Отже мабуть краще вживати свої власні автентичні назви, а не копіювати накинуті у пізніші часи пришлими народами.

Залишити відповідь

Заповніть поля нижче або авторизуйтесь клікнувши по іконці

Лого WordPress.com

Ви коментуєте, використовуючи свій обліковий запис WordPress.com. Log Out / Змінити )

Twitter picture

Ви коментуєте, використовуючи свій обліковий запис Twitter. Log Out / Змінити )

Facebook photo

Ви коментуєте, використовуючи свій обліковий запис Facebook. Log Out / Змінити )

Google+ photo

Ви коментуєте, використовуючи свій обліковий запис Google+. Log Out / Змінити )

З’єднання з %s